Toponiemen

Valkenswaard
De naam Valkenswaard komt voor het eerst terug in de archieven in 1702, toen nog geschreven met "dt" op het einde. Voor deze periode was Valkenswaard bekend onder de naam Weerd. Ofschoon in de periode van 1600 tot 1700 in de archieven ook de naam Verckensweerde voorkomt is deze nooit een officiële benaming voor Valkenswaard geweest. Het voorvoegsel Vercken- is ten eerste ingevoerd om het verschil met de grotere Limburgse stad Weert aan te geven en ten tweede omdat in die tijd de varkensmarkt te Valkenswaard de belangrijkste in de regio was. Door de invloedrijke valkeniers in het dorp is het voorvoegsel Vercken- veranderd in Valken-. De naam Weerd komt voor het eerst voor in het archief in 1446. Voor deze periode werd het dorp vermeld onder de naam Wedert. De naam Wedert gaat in de archieven terug tot 1292. Alleen de eerste vage vermeldingen van het dorp begin 13 eeuw verwijzen naar Wederde.

De naam Valkenswaard heeft in een periode van 400 jaar een ware "make-over" gemaakt van Wedert naar Weerd naar Valkenswaard. We kunnen dus stellen dat "waard" afkomstig is van Weerd dat op haar beurt afkomstig is van Wedert. De naam Wedert is een samenvoeging van wedeme en aarde. Wedeme is een aan de kerk geschonken goed of heem, een donatie aan klooster of kerk. Aarde is een veel gebruikte term voor "gemyne grond" wat neer komt op grond van de gemeenschap. Wede-aarde zou dus betekenen geschonken goed (lees: aarde of gemene grond aan het klooster van Echternach) zijn. Dit komt overeen met de geschiedenis van Valkenswaard dat tot enkele eeuwen terug onder bestuur stond van de Abdij van Echternach, in tegenstelling tot de randgemeenten die direct onder het bestuur van de hertog van Brabant stonden

Borkel
De naam Borkel is ontstaan uit de samenvoeging van de Germaanse woorden "Burgon" en "Lauha". Deze woorden hebben respectievelijk de betekenis van "berk" en "bos op hoge zandgrond". Borkel betekent dus berkenbos op een hoge zandgrond. Dit toponiem komt op meerdere plekken voor zoals in het Vlaamse Burkel (bij Maldegem) en het Gelderse Borculo.

Schaft
De naam Schaft is afkomstig van het oud-Germaanse woord Scaft, dat schacht, steng of staak betekent. Het toponiem staak is op meerdere plekken in deze regio terug te vinden waaronder in het toponiem stakenburg. Het woord staak verwijst naar de aanwezigheid van een grenspaal waar Schaft de grens was tussen het Hertogdom Brabant en het Graafschap Loon. Dat het woord Schaft van watriscafo is afgeleid is hoogst onwaarschijnlijk omdat de aanwezigheid van een watermolen op Schaft nooit is aangetoond. Tevens is een Romaanse afleiding erg onwaarschijnlijk omdat Schaft pas na de 13e eeuw is ontstaan hierdoor betreft het dus een Germaanse afleiding.

Tongelreep
Het land tussen de bergen De naam Tongelreep is afgeleid van tonge en reep. Tonge staat voor zandrug in een hoogveengebied terwijl reep staat voor strook land. Wanneer we naar het stroomgebied van de Tongelreep kijken zien we dat deze grenst aan een aantal hoger gelegen zandheuvels zoals de Stepkesberg en Wolfsberg. De naam Tongelreep moet ontstaan zijn in een gebied waar deze bergen zichtbaar waren. Het is dus aannemelijk dat deze voor het eerst gebruikt is op de Zeelberg, nu een buurtschap van de gemeente Valkenswaard. In vroeger tijd was het gebied ten zuiden van de Zeelberg zeer onherbergzaam. Het is daarom aannemelijk dat men toen niet op de hoogte was van het feit dat de Tongelreep tot diep in België haar oorsprong vond en dit verklaart waarom de Tongelreep daar Warmbeek genoemd wordt. Om deze stelling kracht bij te zetten kijken we naar de oude kaarten die gemaakt zijn van dit gebied. Hier zien we dat de Tongelreep verschillende mondingsplaatsen heeft op de Dommel.

Venbergen
Venbergen is het oudst vermelde toponiem van de gemeente Valkenswaard. Oorspronkelijk verklaard naar de “vennen” en “bergen” die in en bij het goed gelegen zijn. Aan de hand van de archieven is echter ook een andere uitleg plausibel. De originele oorkonde van de Hertog van Brabant uit gegeven in Turnhout in 1227 vermeld: ”terciam partem molendini de vinnberga.” In de 14e eeuw is er sprake van druiventeelt in deze omgeving omdat diverse “vinario” in het cijnsboek van de Hertog vermeld worden. Gekeken naar de hedendaagse druiventeelt worden druivenranken bij voorkeur tegen een helling van de berg geplant. In Venbergen betekende dit dat de druiven op de zandverstuivingen werden geplant om optimaal te kunnen profiteren van de zon. Het woord "ven" verwijst daarmee niet naar de aanwezige vennen maar is afkomstig van "vin" dat "wijn" betekent. Het is niet onwaarschijnlijk dat de abdij van Postel een deel van de geproduceerde wijn af nam.

Geenhoven
Toponiemen eindigend op "hoven" komen veelvuldig voor in onze omgeving en dudi op een zogenaamde -hove of boerderij die vanaf de 11e eeuw tijdens de expansie van de kempen werden gebouw. Andere voorbeelden zijn o.a.. Eindhoven, Riethoven, Boshoven en Westerhoven. Het woord Geen komt in de archieven vaak voor met als betekenis: aan de andere kant. De vraag die vervolgens gesteld moet worden is t.o.v. van wat is Geenhoven aan de andere kant?

In Dommelen bij de oude kerk zijn resten gevonden van enkele middeleeuwse nederzettingen. De oudste sporen van deze nederzetting dateren rond 1050. De boerderij uit de jongste nederzetting dateert uit de periode 1125-1175. Deze ‘hove’ wordt gezien als geografisch middelpunt voor de benaming van de gehuchten Westerhoven dat ten Westen hier van is gesitueerd en Geenhoven dat aan de andere kant van de Dommel ligt. Deze theorie wordt onderbouwd door een gelijknamige situatie in Ginhoven, een gehucht in de Belgische gemeente Baarle-Hertog. Hier is een toponiem Oosthoven waarbij het middelpunt de Belgische stad Turnhout is.

Malpie
Over de betekenis van de naam Malpie bestaan verschillende theorieën. Een mogelijkheid is dat het is afgeleid van het Franse 'mal pays' (slecht land). Een andere theorie, die waarschijnlijk de juiste is, is dat het woord is afgeleid van het oud-Nederlandse 'maal pee': maal betekent grenspaal en pee betekent zandrug, of zandpad. Dus een plaats waar paden op een zandrug naar een grenspaal leiden.

of Malpaye waar mal mnl. is voor grenspaal en paye de meervoudsvorm is van pad kortom paden leidend naar de grenspaal.
De grenspaal verklaring krijgt steun van het feit dat in 1464 wordt vermeld "Van paele staende beneden malpay naest die dommele" Deze paele vormden de grens tussen het gebied van de Hertog (Dommelen en Borkel) en Valkenswaard.

De eerste vermelding stamt uit 1414 toen geschreven als " malpaye aen die dommel". Dus vermoedelijk niet afkomstig uit de Franse taal. Overigens kan Mal ook afgeleid worden van mala dat laagte of dal betekent dus een laag gelegen pad met inderdaad veel moeras en dus slecht begaanbaar:)


Bron: Valkenswaard Vandaag publicatie Wikipedia
Tags:

0 reacties

Leave a Reply